ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਆਲੋਚਨਾ : ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੇ ਵਿਧੀਮੂਲਕ ਪਰਿਪੇਖ

https://www.researchgate.net/publication/316186869_Samaj-Shastri_Punjabi_Galap_Alochna_Vichardhark_te_Vidhimulak_Parpekh_samaja-sasatari_pajabi_galapa-alocana_vicaradharaka_te_vidhimulaka_paripekha

ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਆਲੋਚਨਾ : ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਤੇ ਵਿਧੀਮੂਲਕ ਪਰਿਪੇਖ

ਸਾਰਾਂਸ਼ : ਪੰਜਾਬੀ ਸ਼ਬਦ-ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਧੀਨ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸ਼ਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵਿਭਿੰਨ ਸਿਧਾਂਤਕ ਆਧਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਅੰਤਰ-ਸੰਵਾਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਪਾਸਾਰ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤ ਵੱਜੋਂ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਧਿਆਨਯੋਗ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕੋਂ ਸਿਧਾਂਤਕ ਮਾਡਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰਤਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵੀ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਰੋਧਤਾਵਾਂ/ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ/ਅਸਹਿਮਤੀਆਂ/ਪ੍ਰਤੀ-ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਨਜ਼ਰੀ ਪੈਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ/ਵਿਰੋਧਤਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਮੁਖ਼ਾਤਿਬ ਹੋਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ-ਆਲੋਚਨਾ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਕਾਰਜ ਅਧੀਨ ਆਗਮਨ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਂਦਿਆ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ-ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ (ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਤੇ ਕਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ) ਆਪਣੀ ਮੁੱਢਲੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ/ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵੈ-ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਰਾਹ ਤੁਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹ 'ਤੇ ਇਹ ਆਲੋਚਨਾ ਇਕ ਸੰਤੁਲਿਨ ਗਲਪ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੀਨ ਸਮੱਗਰੀ ਤੇ ਨਵੀਨ ਅਧਿਐਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀ, ਰੂਪ ਤੇ ਵਸਤੂ ਦੇ ਦਵੰਦਾਤਮਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਕਰੂਪਤਾ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਯਤਨ ਹੀ ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ-ਆਲੋਚਨਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਤਰੀ ਨਵੀਨ ਚਿੰਤਨ ਨਾ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਆਤਮ-ਸਾਤ ਸਰੂਪ ਨਿਰਵਿਵਾਦ ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ-ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਭਵਿੱਖਮੁੱਖੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਣਦਾ ਨਜ਼ਰੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

(ਪੂਰਾ ਪੇਪਰ ਦੇਣ ਲਈ ਉਪਰੋਕਤ ਲਿੰਕ ਨੂੰ ਦੇਖੋ।)

'ਹੋਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ' ਸਿਧਾਂਤ ਤੋਂ ਸਿਰਜਨਾ ਤੱਕ

https://www.researchgate.net/publication/315799396_%27Honi_Manokhi_Sabheyata_Di%27_Sidhant_to_Sirjna_Tak

Experience without theory is blind, but theory without experience is mere intellectual play.

Immanuel Kant

'ਸਿਧਾਂਤ' ਬਾਹਰਮੁੱਖੀ-ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਅਧੀਨ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਲੁਪਤ 'ਆਮ' ਨੇਮਾਂ ਦਾ ਸੁਚੇਤ, ਸੰਗਠਿਤ ਤੇ ਸੀਮਾਬੱਧ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਾਹਰਮੁੱਖੀ-ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਰਤਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਾਹਰਮੁੱਖੀ-ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਹਿੱਤ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪਾਂ ਨਾਲ ਦਵੰਦਾਤਮਿਕ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਜੋੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ-ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਸਿਰਜਨਾ/ਵਿਹਾਰਕ-ਰੂਪ ਦਾ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਭਾਵੇਂ ਪਰਸਪਰ ਧਰਾਤਲ ਦੇ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸੁਚੇਤ, ਸੰਗਠਿਤ ਤੇ ਸੀਮਾਬੱਧ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਸਿਰਜਨਾ/ਵਿਹਾਰਕ-ਰੂਪ ਵਿਚਲੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਦਾ ਵਿਵਾਦਗ੍ਰਸਤ ਮਸਲਾਂ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਬਦ-ਸਿਰਜਨਾ ਨੂੰ (ਖਾਸ ਕਰ ਗਲਪੀ ਰੂਪ) ਅਜਿਹੀ ਸਮਾਜ-ਸਾਪੇਖਕ ਹੋਂਦ ਕਿਆਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਭਿਅਤਾ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੁਹਜਾਤਮਿਕ-ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਮਨੈਵ ਦੁਆਰਾ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਸੁਹਜਾਤਮਿਕ-ਧਰਾਤਲ, ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿਰਜਨਾਤਮਿਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਰਚਨਾਤਮਿਕ-ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਖੰਡਿਤ ਕਰਦਾ ਸੰਕਟਗ੍ਰਸਟ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਧਿਆਨਯੋਗ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸਦੀਵੀਂ ਤੇ ਮਹਾਨਤਮ ਸਿਰਜਨਾਵਾਂ ਕਿਸੇ ਨ ਕਿਸੇ ਮੌਲਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਜਾਂ ਸਿਧਾਂਤ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੋਈ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਰਚਨਾਤਮਿਕ-ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਤਾਰਕਿਕਤਾ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਕਾਮੂ ਦਾ ਨਾਵਲ +ਚਵਤਜਦਕਗ ਤੇ ਗੋਰਕੀ ਦਾ 'ਮਾਂ')। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨਤਮ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸਿਰਜਨਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੀ ਤਾਰਕਿਕ ਰਚਨਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਰਚਨਾ-ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਚੋਣ ਦੀ ਸੰਗਤੀ ਅਧੀਨ ਹੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੀਵਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਯੁੱਗ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰਚਨਾਤਮਿਕ ਵੇਰਵਿਆਂ ਵਿਚ ਪਈ ਅਜਿਹੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਿਰਜਨਾਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸੰਗਠਨੀ ਤੱਤ ਵਜੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਰਚਨਾ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲੇਵਰ (ਵਸਤੂ ਤੇ ਵਿਧੀ ਤੱਕ) ਵਿਚ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦਵੰਦਾਤਮਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਬੰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।¹ ਇਹ ਰਚਨਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੀ ਅੱਗੋਂ ਰਚਨਾ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਸਤੂਗਤ-ਜਗਤ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਕਲਾਤਮਿਕ-ਬਿੰਬ (ਰਚਨਾ-ਵਸਤੂ) ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਧੀਨ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਕਲਾਤਮਿਕ ਜੁਗਤਾਂ/ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਲਾਤਮਿਕ ਜੁਗਤਾਂ/ਤਕਨੀਕਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੀ ਗਲਪੀ-ਸਿਰਜਨਾ ਨੂੰ ਵਸਤੂਗਤ-ਜਗਤ ਨਾਲੋਂ ਨਿਖੇੜਕੇ, ਨਿਵੇਕਲੇ ਕਲਾਤਮਿਕ ਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਬੰਨਦਾ ਸਾਪੇਖ-ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਾਰ ਹੋਂਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਾਤਮਿਕ-ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਤਰਕਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਗਲਪੀ-ਸਿਰਜਨਾ ਨੂੰ ਮੰਨਣਯੋਗ ਤੇ ਸੰਚਾਰਮੁੱਖੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।² ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਸਿਰਜਨਾ ਵਿਚਲੇ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਰਚਨਾ-ਵਸਤੂ ਦੇ ਰਚਨਾਤਮਿਕ-ਵਿਵੇਕ ਵਿਚ ਪਰਿਵਰਤਤ ਹੋਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਆ ਨੂੰ ਉਸ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚੋਂ ਹੀ ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਕਲੋਟੀ ਦਾ ਨਾਵਲ 'ਹੋਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ' ਇਕਮਾਤਰ ਮਾਨਵੀ-ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਤਹੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਚਿੰਤਨੀ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਗਲਪੀ-ਬਿੰਬ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਿਸਟਮ ਤੇ ਸੰਰਚਨਾ ਦੀਆਂ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤੇ ਤਰਕਸੰਗਤ ਪਰਤਾਂ ਤੇ ਪਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗਲਪੀ-ਪ੍ਰਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਯਤਨ ਅਧੀਨ ਰਚਨਾਕਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਫ਼ਰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੱਤਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੱਖ/ਪ੍ਰੋਖ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਵਾਸਤਵਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਸਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕ-ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਧੀਨ ਅਭਿਵਿਅਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਨਾਵਲੀ-ਪਾਠ ਦੀ ਪੜ੍ਹਤ ਤੋਂ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਰਾ-ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਧਿਆਨਯੋਗ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਰਾ-ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਵਿਧੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਰਚਨਾਕਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਸੰਘਰਸ਼ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਮਨੁੱਖੀ-ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਉੱਚੇ (ਉੱਤਮ ਨਹੀਂ) ਵਿਕਾਸ ਪੜ੍ਹਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਥਾ ਦੇ ਗਿਆਨਮੂਲਕ ਸੰਗਠਿਨ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰਚਨਾਕਾਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ-ਚਿੰਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਨੁੱਖੀ-ਹੋਂਦ ਦਾ ਇਕਮਾਤਰ ਆਧਾਰ ਉਤਪਾਦਨ ਤੇ ਪੁਨਰ-ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚੋਂ ਤਲਾਸ਼ਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਦੁਮੇਲ ਤੇ ਕੁਨਬ-ਕਥਾ ਵਾਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ), ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਵਸਤੂ ਤੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੰਦਾਂ (tools) ਤੇ ਕਿਰਤ (labour) ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੁਆਰਾ (ਉਤਪਾਦਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ) ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲਨ ਆਪਣੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਾਹਰਮੁੱਖੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਧੀਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਸਮੂਹਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਬੱਝਦਾ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਝੀਲ ਅੰਮਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੁਨਬਾ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ੈਆਂ ਤੇ ਸੰਦਾਂ (ਉਤਪਾਦਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ) ਦੀ ਮਲਕੀਅਤ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਉਤਪਾਦਨ-ਢੰਗਾਂ ਅਧੀਨ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁੱਟਾਂ ਜਾਂ ਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਭਾਰੂ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਧੀਨ ਸਥਿਤੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਖੂਹ/ਹਨੇਰ ਗੁਫਾ ਵਾਲੇ ਕਾਂਡ ਦੇ ਦੂਜੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਨਿੱਜੀ ਜਾਈਦਾਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਂਦਾ ਹੋਈ ਸਥਿਤੀ)। ਇਸ ਅਧੀਨ ਭਾਰੂ ਗੁੱਟ ਜਾਂ ਦਾਇਰੇ (ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ੋਸ਼ਕ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ) ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਸਮਕਾਲ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਤਪਾਦਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿਕੇ ਵੀ ਉਪਜ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹਿੱਸੇ 'ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਧੀਨ ਗੁੱਟਾਂ ਜਾਂ ਦਾਰਿਆਂ (ਬੁਨਿਆਦੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ) ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ (ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਆਰੀਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਮਣ ਜਾਤੀ ਦਾ ਦਾਵਿੜ ਜਾਤੀ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ)। ਇਸ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਦਾ ਅੰਤ ਸਦਾ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸ਼ੋਸ਼ਿਤ-ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਸ਼ਕ-ਸ਼ੇਣੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਯਤਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਾਸਮੁੱਖੀ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਿਕ ਰੂਪ ਦੇਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਮੋਹਨੀ ਵੱਲੋਂ ਦਾਵਿੜ ਜਾਤ ਨੂੰ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ)। ਇਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਸਮਾਜ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ, ਮੁੱਢਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਰਹਿਤ ਵਿਵਸਥਾ (ਦੁਮੇਲ, ਕੁਨਬ ਕਥਾ, ਆਮਲਾ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀ ਵਾਲੇ ਕਾਂਡ), ਗੁਲਾਮਦਾਰੀ (ਮਹਾਂ ਦੋਸ਼, ...ਇਹ ਭਲੇ...ਇਹ ਮੰਦੇ... ਵਾਲੇ ਕਾਂਡ), ਸਾਮੰਤਵਾਦੀ (ਮਹਾਂ ਦੋਸ਼ ਵਾਲਾ ਕਾਂਡ), ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ (ਅੰਨ੍ਹਾ ਖੂਹ/ਹਨੇਰ ਗੁਫਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਂਡ) ਤੇ ਕਮਿਉਨਿਜ਼ਮ (ਮਾਰਕਸ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਰਹਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਜਿਸ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਦੀਆਂ ਕਨਸੋਈਆਂ ਨਾਵਲੀ-ਸਿਰਜਨਾ ਵਿਚੋਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ) ਵਰਗੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਕਸਤ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦਾ ਵਿਦਮਾਨ ਸਮੁੱਚੇ ਮਨੁੱਖੀ-ਸਮਾਜ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹੀ ਹੋਂਦ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਹੱਥਲੀ ਨਾਵਲੀ-ਸਿਰਜਨਾ ਅਧੀਨ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਨਜ਼ਰੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਨਾਵਲੀ-ਸਿਰਜਨਾ ਦੀ ਰਚਨਾ-ਵਸਤੂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਨਯੋਗ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਅਧੀਨ ਮਾਨਵੀ ਸਭਿਅਤਾ ਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪਰਾ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੰਭਾਵੀ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਮਕਾਨਕੀ ਤੇ ਲਕੀਰੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਦੀ ਬਜਾਇ ਮਾਨਵੀ ਸਭਿਅਤਾ ਤੇ ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਦਵੰਦਾਤਮਿਕ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਕਨਸੋਈਆਂ ਵੀ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਨਾਵਲੀ-ਸਿਰਜਨਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਤਤਕਾਲੀਨ ਸੰਭਾਵੀ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਚਿੱਤਰ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੇ ਪ੍ਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਚਿੱਤਰ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਉਭਰਨਾ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਗਹਿਨ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੈਨਵਸ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਸਮਾਵੇਸ਼ ਵਾਲੀ ਬੌਧਿਕ ਸਿਰਜਨਾ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੀ ਵਸਤੂ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਜਿਥੇ ਮਾਨਵੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀਆਂ ਲੁਪਤ ਨੀਤੀਆਂ ਤੇ ਨੀਤ ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੀ ਹੈ (ਜਿਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹਾਂ ਖੂਹ/ਹਨੇਰ ਗੁਫਾ ਵਾਲੇ ਕਾਂਡ ਵਿਚ Supreme Chamber of Commerce and Industry ਦੇ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦੀਆਂ ਡੇਵਿਡ ਤੇ ਅਮਰੀਕ ਦੀਆਂ ਪਰਾ-ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਉਡਾਣਾਂ)। ਇਸ ਯਥਾਰਥ ਅਧੀਨ ਰਚਨਾਕਾਰ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਮਕਾਲੀ ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ 'ਦਮਨਕਾਰੀ ਉਪਕਰਣਾਂ' (repressive state apparatuses) ਤੇ 'ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਉਪਕਰਣਾਂ' (ideological state apparatuses)³ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿਦਮਾਨ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਵੈ-ਹਿੱਤ ਦੇ ਸੁਆਰਥ ਅਧੀਨ ਜੰਗਾਂ, ਬੀਮਾਰੀਆਂ, ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ, ਹਥਿਆਰਾਂ, ਖਾਣੇ ਤੇ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਵਰਗੇ ਵਸਤੂਆਂ ਤੇ ਵਰਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ-ਦਵੈਸ਼ੀ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੇ ਪ੍ਰੋਖ ਪ੍ਰਯੋਗ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਵਲੀ-ਸਿਰਜਨਾ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੀ ਇਸ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀਆਂ ਭਵਿੱਖਮੂਖੀ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਿਆਨਮੂਲਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੁਪਤ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਨਾ ਕੇਵਲ ਵਿਦਮਾਨ ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਦਾ ਹੀ ਤੱਤ-ਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਾਸਤਕਿਤਾ ਦੇ ਲੁਪਤ ਯਥਾਰਥ ਨੂੰ ਵੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਕਾਰ ਸੁਚੇਤ ਤੇ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਸਿਧਾਂਤ ਚੌਖਟ ਨੂੰ 'ਹੋਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੀ' ਨਾਵਲ ਦੇ ਸਿਰਜਨਾਤਮਿਕ ਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਗਿਆਨਮੂਲਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਗਿਆਨਮੂਲਕ ਸੰਗਠਿਨ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰਚਨਾਕਾਰ ਨਾਵਲੀ-ਸਿਰਜਨਾ ਅਧੀਨ ਸਿਧਾਂਤ-ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਅਗਰਭੂਮੀ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਕਰਨ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਪਿਠਭੂਮੀ ਵਿਚ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਯਤਨ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਮੁੱਚੇ ਨਾਵਲੀ-ਸਿਰਜਨਾ ਦੀ ਬਿਰਤਾਂਤਕਾਰੀ ਸਰਲ ਜਾਂ ਲਕੀਰੀ ਸੰਗਠਿਨ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਖੰਡਨੀ ਸਰੂਪ ਤੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀਆਂ ਜਟਿਲ ਬਿਰਤਾਂਤਕ-ਜੁਗਤਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਨਾਵਲੀ-ਸੰਗਠਿਨ ਅਮਰੀਕ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਅਨੁਭਵ, ਜੈਨੀ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾਤਮਿਕ ਸ਼ਬਦ-ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ-ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਕਾਰ ਰੂਪ ਹੱਥਲੀ ਨਾਵਲੀ-ਸਿਰਜਨਾ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਦੱਸਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਰਚਨਾਤਮਿਕ-ਜੁਗਤ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਰਚਨਾਕਾਰ ਨਾਵਲੀ-ਸਿਰਜਨਾ ਅਧੀਨ (ਵਧੇਰੇ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ) ਲੁਪਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਦਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਨਾਵਲੀ-ਬਿੰਬ ਤੇ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਕੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਧਿਆਨਦੇਣ-ਯੋਗ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਹੱਥਲੀ ਸਮੁੱਚੀ ਨਾਵਲੀ-ਸਿਰਜਨਾ ਇਸ ਤਾਰਕਿਕ ਵਿਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਰਚਨਾਕਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਦਰਕਿਨਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਅਤੇ ਗਲਪੀ-ਬਿੰਬ ਦੀ ਤਾਰਕਿਕਤਾਂ ਨੂੰ ਖੰਡਿਤ ਕਰਦਾ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦਾ ਇਹ ਚਿੰਤਨ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਮਨੁੱਖ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਅਗਰਗਾਮੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਕਈ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਨਾਵਲੀ-ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਸ ਮਨੁੱਖ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਹੀ ਲੁਪਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਰਚਨਾਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਇਕਮਾਤਰ 'ਜਾਣਕਾਰੀ' ਦੇ ਧਰਾਤਲ ਉੱਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਗਲਪੀ-ਸੱਚ ਵਿਚ ਰੂਪਾਂਤ੍ਰਤ ਕਰਕੇ 'ਗਿਆਨਮੂਲਕ-ਰੂਪ' ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਢਾਲ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਨਾਵਲ ਵਿਚੋਂ ਰਚਨਾਤਮਿਕ-ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਬਜਾਇ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਤੇ ਵਰਨਣ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ (ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ) ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਜਿਥੇ ਨਾਵਲੀ-ਸਿਰਜਨਾ ਦਾ ਰਚਨਾਤਮਿਕ-ਵਿਵੇਕ ਵਿਖੰਡਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਥੇ ਗਲਪ ਦੀ ਮੰਨਣਯੋਗਤਾ ਤੇ ਸਿਰਜਨਾ ਦੀ ਸੁਹਜਾਤਮਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਵੀ ਪ੍ਰੋਖੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਚਨਾਕਾਰ ਪਾਤਰਾਂ ਦੀ ਵਾਰਤਾਲਾਪ, ਜੋ ਪਾਤਰ ਨੂੰ ਚਰਿੱਤਰ ਤੇ ਕਥਾ ਨੂੰ ਗਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਨ ਤੋਂ ਸਹਿਜ ਹੀ ਅਵੇਸਲਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹੱਥਲੀ ਨਾਵਲੀ-ਸਿਰਜਨਾ ਵਿਚਲਾ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਕਈ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਇਕਮਾਤਰ ਸਮਝ ਦੇ ਧਰਾਤਲ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਠਕ ਦੀ ਸੁਹਜਾਤਮਿਕ ਮਨੋ-ਦਸ਼ਾ ਦੇ ਅਨੁਰੂਪ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਝਲ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਨੀ ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਇਸ ਨਾਵਲੀ-ਸਿਰਜਨਾ ਦੀ ਅਹਿਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮਨੁੱਖ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਵਿਹਾਰਿਕ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਸਿਧਾਂਤਕ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਖਾਉਣ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼੍ਰੇਣੀਗਤ-ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਰੋਧਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਗਤ-ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣਕਾਰੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਦਵੈਸ਼ੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਸ ਦੇ ਵਿਕਲਪ ਵਜੋਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ-ਰਹਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਨੁੱਖ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਧੁਨੀ ਸੰਚਾਲਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਹੱਥਲੀ ਨਾਵਲੀ-ਸਿਰਜਨਾ ਆਰਥਿਕ-ਆਧਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ-ਉਸਾਰ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕਲੇਵਰ ਵਿਚ ਲੈਂਦੀ ਹੋਈ ਸਥਾਪਿਤ-ਵਿਵਸਥਾ ਵਲੋਂ ਸੱਤਾ-ਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੇ ਸਥੂਲ-ਸੂਖਮ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੀ ਵੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਬਲਾਕ ਦੇ ਵਿਗਠਨ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਮਾਰਕਸੀ-ਚਿੰਤਨ ਵਿਚੋਂ ਆਪਣਾ ਆਧਾਰ ਤਲਾਸ਼ਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਹਤਾਸ਼ ਜਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਵਿਸ਼ਵੀਕਰਨ ਵਰਗੇ ਭ੍ਰਮਕ ਵਰਤਾਰਿਆਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ, ਵਸਤੂਆਂ ਆਦਿ ਦੇ ਸਮਵਿੱਥ ਸਮਾਜਵਾਦੀ-ਨਿਜ਼ਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਾਰਕਿਕ, ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤੇ ਸੁਹਿਰਦਤਾ ਅਧਾਰਿਤ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਮਨੁੱਖੀ-ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸੰਭਾਵੀ ਮਨੁੱਖੀ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਦਿਸ਼ਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ :

1. ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਗਲਪ ਆਲੋਚਨਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਪੰਨਾ-30

2. ਉਹੀ, ਪੰਨਾ-42

3. ''ਅਲਥੂਸਰ, ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਰਾਜ ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਤਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਲਥੂਸਰ 'ਦਮਨਕਾਰੀ ਸੰਰਚਨਾ' ਦੇ ਸੰਕੇਤਕ-ਪਦ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਦਾ ਭਾਵ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ (ਜਿਵੇਂ ਅਦਾਲਤਾਂ, ਜੇਲਾਂ, ਪੁਲਿਸ ਤੇ ਫੌਜ ਆਦਿ ਸੰਸਥਾਵਾਂ) ਤੋਂ ਹੈ। ਪਰ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਵਧੇਰੇ ਸੂਖ਼ਮ (ਮਸਲਾ) ਹੈ ਜੋ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਸਰੁੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਨਾਗਰਿਕਾ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਅਲਥੂਸਰ 'ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸੰਰਚਨਾ' ਜਾਂ 'ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਉਪਕਰਣ' ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਸਕੂਲ, ਮੀਡੀਆ, ਚਰਚ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਕਲਾ (ਸਾਹਿਤ ਸਹਿਤ) ਆਦਿ ਅਜਿਹੇ ਗਰੁੱਪ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ (ਵਿਚਾਰਾਂ ਤੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ) ਨੂੰ ਸੰਜੋ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਹਾਨਭੂਤੀ ਨਾਲ ਰਾਜ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਅਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਤਾਂ ਇਹ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਾਡੇ 'ਤੇ ਠੋਸਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।'' Peter Barry, Beginning Theory: An Introduction to Literary and Cultural Theory,  p. 164

ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਜ ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਨਵੀਨ ਪਸਾਰ "ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ"

https://www.researchgate.net/publication/311310434_da_suridara_kumara_davesavara_di_sahita_alocana_da_navina_pasara_pajabi_sahita_te_sahita_alocana

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਅੰਤਰ-ਸੰਬਾਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬਾਦ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ ਸਮਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀਆਂ ਵਿਰੋਧਤਾਈਆਂ/ਅਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਰੂਪਵਾਦੀ-ਸੰਰਚਨਾਵਾਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ/ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਸਾਹਿਤ-ਪਾਠ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਰਜ ਅਤੇ ਰੂਪ ਦੇ ਸੰਮਿਸ਼ਰਤ ਅਧਿਐਨ ਨੂੰ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਮਿਸ਼ਰਤ ਸਰੂਪ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਜਿਥੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮੌਲਿਕਤਾ ਤੇ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਮਝਣ-ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੁਜੈ ਪਾਸੇ ਸਮਾਜ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਵਿਧਾ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ, ਮਾਨਵ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਆਦਿ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸਾਤ ਕਰਕੇ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਰੂਪ ਅਖ਼ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪਹੁੰਚ-ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਵਿਚ ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਕੁਮਾਰ ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਪਹੁੰਚ-ਵਿਧੀ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਚਿੰਤਨ/ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਸੰਕਲਪਾਂ ਤੇ ਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ/ਪ੍ਰੋਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ, ਸਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਥੇ ਵਿਚਾਰਨ-ਯੋਗ ਨੁਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਵਿਸ਼ਵ-ਚਿੰਤਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਫੈਸ਼ਨਪ੍ਰਸਤੀ ਅਧੀਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਵਿਸ਼ਵ-ਚਿੰਤਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸਾਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੁਭਾਅ/ਸਰੂਪ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਵਿਭਿੰਨ ਪਸਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਨਵੀਨ ਪੁਸਤਕ “ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ” ਵਿਚੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

“ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਆਲੋਚਨਾ” ਪੁਸਤਕ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਮੌਖਿਕ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਾਂ ਤੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਚਾਣ ਅਧੀਨ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ 'ਸਾਹਿਤ' ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ-ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਕਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਵਸਤੂਗਤ-ਜਗਤ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਰਤਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਸਤੂ-ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਯਤਨ ਨੂੰ ਵਿਹਾਰਿਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਮੌਲਿਕ ਸਾਹਿਤਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਵਸਤੂ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਆ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧੀ/ਵਿਰੋਧੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪਹੁੰਚ-ਵਿਧੀ ਪੱਛਮੀ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੀ ਵੀ ਨਜ਼ਰੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਪੱਛਮੀ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਕਾਂ ਜਿਵੇਂ ਨਾਰਥ੍ਰਪ ਫਰਾਈ, ਮਿਸ਼ੈਲ ਜ਼ਿਰਾਫ਼ਾ, ਲੂਈਸ ਗੋਲਡਮਾਨ, ਟੈਰੀ ਇਗਲਟਨ, ਫ਼ਰੈਡ੍ਰਿਕ ਜੇਮਸਨ ਆਦਿ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਦੀਆਂ ਅੰਤਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਿੰਤਨ-ਮੰਨਨ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਾਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ-ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਰੱਖਕੇ ਸਰਲ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸਮਝਣ-ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆਮਈ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਧੀਨ ਨਿਹਿਤ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਅੱਗੋਂ ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸੰਤੁਲਿਤ ਯਥਾਰਥ-ਬੋਧ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸੁਮੇਲ ਕਰਦੀ, ਸਾਹਿਤਕ/ਸਮਾਜਿਕ ਪਾਠ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਤਾਂ, ਪਾਸਾਰਾਂ ਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤੇ ਵਸਤੂਭਾਵੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਗਰਭੂਮਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਚਿੰਤਨ-ਮੰਨਨ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਨਿਰੋਲ ਪੱਛਮੀ ਸਿਧਾਂਤਕ-ਪੱਧਤੀਆਂ ਦੇ ਮਕਾਨਕੀ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਪਹੁੰਚ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਪੇਖ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧ ਸਮਾਜ-ਕੇਂਦਰਿਤ ਵਿਧੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਅਧਿਕ ਮਹੱਤਵ ਦੇ ਕੇ ਸਾਹਿਤਕ-ਪਾਠ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਖੇ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦੁਆਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸੰਗਤੀਆਂ ਤੇ ਉਲਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਧੇਰੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਤੇ ਮੌਲਿਕ ਧਰਾਤਲ 'ਤੇ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੌਲਿਕ ਧਰਾਤਲ ‘ਤੇ ਹੀ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਪੱਛਮੀ-ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ/ਸਭਿਆਚਾਰ/ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਦਾ ਹੈ।

          ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ/ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ, ਪੱਛਮੀ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਕਾਰਜ ਦੇ ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਫੈਲਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿਚ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਤੱਥਾਂ ਅਧਾਰਿਤ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ/ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਿਲਤ ਹੋਈਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਨੂੰ ਫੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਫਰੋਲਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਵਿਦਿਅਰਾਥੀ ਹੋਣ ਦਾ ਲਾਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਵੇਦਨਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਕੀਤੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਜਾਂ ਚਿੰਤਨ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦਾ ਮੁਤਾਲਿਆ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਪਹੁੰਚ-ਵਿਧੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੁਝ ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸਦਕੇ ਹੀ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿਚ ਇਕੋਂ ਲਹਿਰ/ਚਿੰਤਨ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਬਾਰੇ ਕੀਤੇ ਮੁੱਲਾਂਕਣ (ਕੱਢੇ ਸਿੱਟਿਆਂ) ਵਿਚ ਕੋਈ ਅੰਤਰ/ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਮਜਬੂਤ ਸਿੱਧਾਂਤਕ ਪੱਕੜ ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਬੱਧਤਾ ਹੈ।

ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇਕ ਗੱਲ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੁਆਰਾ ਇਕ ਪੁਲਾਂਘ ਅੱਗੇ ਪੁੱਟਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਤਨ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਧਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਲਖਾਇਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਸੀਕਲ ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਨਵ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਜੋੜਕੇ ਵਿਸਥਾਰਦਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੀਉਂਦਾ ਵੀ। ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਉਦਾਹਰਨ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ‘ਸਮਾਜ ਸ਼ਾਸਤਰ : ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਮਸਲੇ’ ਅਤੇ ‘ਸੁਹਰ ਤੇ ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ : ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸੰਦਰਭ’ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ ਵਿਚ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਨਵ-ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਚਿੰਤਕਾਂ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਚਿੰਤਨ ਪਰੰਪਰਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਪੂਰਵਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਧਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ-ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਸਤੱਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵਿਭਿੰਨ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਮਜ਼ਮੂਨਾਂ/ਪੁਸਤਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਹਿਲਾ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿਧਾਂਤਕਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪਰਿਪੇਖ (ਸੁਹਜ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਾਲੇ ਮਜ਼ਮੂਨ ਵਿਚ) ਨੂੰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਧੀਵੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਅਹਿਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਇਹ ਵਿਧੀਬੱਧ ਤੇ ਤਾਰਕਿਕ ਕਾਰਜ ਅਮੂਰਤ/ਕਾਲਪਨਿਕ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਆਸ਼ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਤੱਥਮੂਲਕਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਧੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਪ੍ਰਤੀਮਾਨ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰਿਪੇਖ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤੀ/ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ, ਵਿਸ਼ਵ/ਰਾਸ਼ਟਰੀ/ਸਥਾਨਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦੀ ਸੋਝੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

          ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਚਿੰਤਕਾਂ ਦੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਕਾਰਜ ਦਾ ਵੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ-ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ, ਡਾ. ਟੀ. ਆਰ. ਵਿਨੋਦ, ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੱਟੀ, ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ ਅਤੇ ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ ਦੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਿਕ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਧਿਐਨ ਵਸਤੂ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਸੰਬੰਧਿਕ ਆਲੋਚਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪ੍ਰਚਿੱਲਤ ਪੂਰਵ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਆਲੋਚਕ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੇ ਵਿਧੀ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਤੱਕ ਪਸਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੁਆਰਾ ਪੇਸ਼ ਸਿੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਸੂਤ੍ਰਿਕ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ  ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ “ਡਾ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਧੀ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਇਤਿਹਾਸ-ਮੁਖੀ (Historicism) ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਤਿਹਾਸਕ (Historical) ਨਹੀਂ।” ਡਾ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਕੇਸਰ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਲਈ “ਮਾਰਕਸਵਾਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਫੈਸ਼ਨ ਜਾਂ ਫ਼ਰਜ਼ੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਦੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਬਾਜੀ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਸਗੋਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਜਾਚ ਦੀ ਇਕ ਸਾਰਥਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੇ ਅਮਲੀ ਸੂਝ ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਡਾ. ਟੀ. ਆਰ. ਵਿਨੋਦ ਨੂੰ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ “ਪਾਠ, ਪ੍ਰਸੰਗ ਅਤੇ ਪਾਠ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸਮੇਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਈ ਆਧਾਰਾਂ ਦੇ ਡਾ. ਵਿਨੋਦ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣੀ ਵਿਧੀ/ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦੇ” ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰਵੀ ਨੂੰ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ “ਪ੍ਰਕਿਤਰੀ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣਾ ਦੇ ਹਰੇਕ ਰੂਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਮੁੱਚਤਾ, ਜਟਿਲਤਾ ਅਤੇ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਤਾ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਨਿਰਭਰ ਹੋਂਦਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਤੇ ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਕਰਦਾ” ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਭੱਟੀ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਲਈ ਸਾਹਿਤ “ਦੀਆਂ ਆਂਤਰਿਕ ਪਰਤਾ ਨੂੰ ਘੋਖਦੀ-ਨਿਰਖਦੀ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਈ ਆਧਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਰਖਦੀ ਅਧਿਐਨ ਵਸਤ ਦੀ ਪਹੁੰਚ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਬਾਹਰਮੁਖਤਾ; ਵਿਗਿਆਨਕਤਾ-ਭਾਵਕੁਤਾ; ਤੱਥ ਮੁਕਤਾ-ਕਥ ਮੁਕਤਾ ਆਦ ਦਾ ਮੁਤਾਲਿਆ ਉਸ ਚਿੰਤਕ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰਕਸੰਗਤ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਕਰਦੀ ਹੈ।” ਹਰਿਭਜਨ ਸਿੰਘ ਭਾਟੀਆ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਮੱਤ ਵਿਚ “ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਸਮਰਥਾਵਾਨ ਚਿੰਤਕ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ, ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣੀ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਸਾਰ ਦੀ ਸਾਰ ਲੈਣ ਪਹਿਲ ਕਦਮੀ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।” ਅਤੇ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਅਨੁਸਾਰ ਡਾ. ਅਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕਾਂਗ “ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਕੜ, ਸੰਬਾਦੀ ਵਿਧੀ, ਸਰਲ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸਮੀਖਿਆਕ ਸ਼ੈਲੀ, ਸੰਤੁਲਤ ਅਤੇ ਸਜੱਗ ਪਹੁੰਚ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਦਕਾ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਸੂਤ੍ਰਿਕ ਫਿਕਰੇ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਮੁਹਾਰਤ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਪਕਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਰੂਪ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੰਜਾਬੀ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਕਾਰਜ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਿੱਟੇ ਕੱਢ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਪਾਠਕ ਵਰਗ ਲਈ ਸਮਝਣਯੋਗ ਬਣਾ ਸਕਿਆ ਹੈ।

         ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਦੁਆਰਾ ਸਮਕਾਲੀਨ ਭਾਰਤੀ/ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜਿਕ-ਆਰਥਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮਕਾਲੀਨ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਉੱਚ ਅਵਸਥਾ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਸਵੀਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀਗਤ ਸੁਭਾਅ ਅਧੀਨ ਆਰਥਿਕ-ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਅਸਾਂਵੀਂ ਵੰਡ ਤੇ ਮੰਡੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕਾਰਨ ਤਿਖੇਰੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਕਾਰਨ ਉੱਤਮ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਉਪਰੋਕਤ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਸਰੂਪ ਮਨੁੱਖੀ-ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਸੰਤੁਲਿਨ (ਭਾਵੇਂ ਪੂਰਵਵਰਤੀ ਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚਲਾ ਅਸੰਤੁਲਿਨ ਤਿਖੇਰਾ ਨਹੀਂ ਸੀ) ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੈਸਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਤੇ ਪੱਧਵੀਂ ਦੀ ਦੌੜ ਨੂੰ ਤਿੱਖਾ ਕਰਦਾ ਮਨੁੱਖੀ ਤਨਾਉ/ਟਕਰਾਉ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਾਸ਼ਵਿਕ ਪੱਧਰ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਡੀ ਕਲਚਰ ਦੇ ਇਸ ਪਾਸਾਰ ਨੂੰ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਐਰਕ ਹੋਬਸਬਾਉਨ ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਦੀ ਏਜ਼ ਆਫ਼ ਐਕਟਰੀਮਸ: ਹਿਸਮਟਰੀ ਆਫ਼ ਦੀ ਵਰਲਡ” (The Age of Extremes: History of the world) ਅਤੇ ਰੇਮਿਡ ਵਿਲੀਅਮ ਦੇ ਕਲਚਰ ਇੰਡਸਟਰੀ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਜੋੜਕੇ ਸਮਝਦਾ Industrial Cultural ਦੀ Cultural Industry ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਵਿਹਾਰਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਚਿੰਤਨ ਦਾ ਹਾਸਲ ਹੈ।

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਾਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਡਾ. ਦਵੇਸ਼ਵਰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਵਿਹਾਰਿਕ ਧਰਾਤਲ ਉੱਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਤੇ ਤਰਕ-ਸੰਗਤ ਸੁਭਾਅ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਅਧੀਨ ਇਹ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਆਖਿਆ, ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੇ ਮੁੱਲਾਂਕਣ ਲਈ 'ਪਾਠ, ਪਰਿਵੇਸ਼ ਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ' ਦੇ ਅੰਤਰ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਦੀ ਹੋਈ ਸਮਾਜਿਕ-ਸਾਹਿਤਕ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ-ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਲੈਕੇ ਸਥਾਨਿਕ ਮਸਲਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਤੱਕ ਪਸਰਿਆ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਪੰਜਾਬੀ ਚਿੰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਵੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ-ਆਲੋਚਨਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭਵਿੱਖਮੁੱਖੀ ਸੰਭਾਵਾਨਾ ਨੂੰ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ।